ਸੁਵਿਕਲਪ-ਖਾਣੀ ਮੁੜ-ਵਰਤੋਂ ਉਪਕਰਣ: ਬੰਦ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਣਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਅਤੇ ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਖਾਨਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਨੁਕਸਾਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਣਨ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਸਥਾਨ (NMRL) ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਟਾਰਟ‑ਅਪ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ “ਸੁਵਿਕਲਪ‑ਖਾਨ ਪੁਨਰਉਪਯੋਗ ਉਪਕਰਣ” (Alternative Mine Repurposing Unit – AMRU) ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਕਰਣ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ, ਭੂ‑ਸਤਹ ਸਥਿਰਤਾ, ਪਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਖਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ, ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਫਾਰਮ ਜਾਂ ਪਰ੍ਯਟਨ ਸਥਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਇਲਟ ਚਰਣ ਵਿੱਚ ਮਧ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਓਡਿਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਖਣਨ ਸਾਈਟਾਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਉਪਯੋਗ ਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ।

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ, ਬਲਕਿ ਸਥਾਨਕ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਏਗੀ। ਖਣਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਸੁਵਿਕਲਪ‑ਖਾਨ ਪੁਨਰਉਪਯੋਗ ਉਪਕਰਣ” ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਲਕਸ਼ 2030 ਤੱਕ 5,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਖਣਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਤਤ ਵਿਕਾਸ ਲਕਸ਼ (SDGs) ਦੇ ਕਈ ਪੱਖ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਪਕਰਣ ਦੀ ਲਾਗਤ‑ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਘਟਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਖਣਨ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਖਣਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਣਨ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰੇਗਾ, ਬਲਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਡਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੋਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਾਭ ਯਕੀਨੀ ਹੋਣਗੇ।